Hangi satır size uygulanır: Ek-1 ve Ek-2 mantığı
Çevre mevzuatında işletmeler çevresel etkilerine göre iki listede sınıflandırılır. Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği (RG 10.09.2014 / 29115) m.5 bu ayrımı kurar: Ek-1 listesindeki işletmeler daha yüksek etkili tesislerdir ve izinlerini Bakanlıktan alır; Ek-2 listesindekiler Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü'nden alır (m.6). Aşağıdaki başlıkların çoğu bu iki listeye atıf yapar: çevre yönetimi hizmetinin biçimi, izin merciî, endüstriyel emisyon belgesi hep Ek-1 ya da Ek-2'de olmanıza göre değişir. Listelerde kapasite eşikleri vardır; aynı sektörde küçük bir tesis Ek-2'de, büyüğü Ek-1'de olabilir. İlk iş, tesisinizin hangi listede ve hangi faaliyet kodunda olduğunu belirlemektir.
Yatırım öncesi: ÇED kararı ve 5 yıl kuralı
Yeni tesis ya da kapasite artışı planlıyorsanız ilk kapı Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği'dir (RG 29.07.2022 / 31907). Ek-1'deki projeler için Bakanlıkça yeterlik verilmiş kuruluşlara ÇED raporu, Ek-2'deki projeler için proje tanıtım dosyası hazırlatılır. Sürecin sonunda "ÇED Olumlu" ya da "ÇED Gerekli Değildir" kararı alınır ve iki kararın da rafta ömrü sınırlıdır: karar verilen proje için 5 yıl içinde mücbir sebep olmaksızın yatırıma başlanmazsa karar geçersiz sayılır. 5 Mart 2026 değişikliği (RG 05.03.2026 / 33187) süreç disiplinini sıkılaştırdı: süreci durdurulan projelerde eksiklikler 180 takvim günü içinde tamamlanmazsa ÇED süreci sonlandırılır; komisyonun son şeklini verdiği rapor 10 takvim günü içinde Bakanlığa sunulur.
Çevre izni ve lisansı: GFB 1 yıl, belge 5 yıl, yenileme 180 gün önce
Ek-1 ve Ek-2'deki işletmeler faaliyete başlamak için önce geçici faaliyet belgesi (GFB) alır; belge bir yıl sürelidir ve işletme bu bir yıl içinde çevre izni ya da çevre izin ve lisans belgesi almak zorundadır (m.5/2-3). Asıl başvuru GFB tarihinden itibaren 180 takvim günü içinde yapılır; yetkili merci 60 takvim günü içinde değerlendirir, eksik bildirilirse 90 takvim günü içinde tamamlanır (m.9).
Alınan belge beş yıl geçerlidir. Yenileme kuralı 2021'de değişti (m.11, RG 16.10.2021 / 31630): işletme, belgenin bitiş tarihinden en az 180 takvim günü önce il müdürlüğü uygunluk yazısı, iş akım şeması, kapasite raporu ve ÇED kararıyla birlikte yenileme başvurusu yapar ve beş yıl dolmadan yeni belgeyi alır. Uygunluk yazısı için il müdürlüğüne bu sürenin en az iki ay öncesinde başvurulur; yazı, tesisin fiziksel şartlarının ve Sıfır Atık Temel Seviye Belgesi'nin ya da muafiyetinin bulunduğunun yerinde tespitiyle düzenlenir ve bir yıl geçerlidir (m.4/i). 180 gün önce başvurmayan işletme, mevcut belgesinin süresi içinde yeniden GFB almak zorunda kalır. Proseste ya da çalışma koşullarında belgeyi etkileyen bir değişiklik olursa yenileme beş yıllık süreden bağımsız olarak başlatılır (m.11/2).
Çevre yönetimi hizmeti: görevli, danışmanlık, aylık rapor, iç tetkik
Çevre Yönetimi Hizmetleri Hakkında Yönetmelik (RG 01.11.2022 / 32000) m.5 hizmetin biçimini Ek-1 ve Ek-2'ye bağlar: Ek-1'deki işletmeler Bakanlıktan yeterlik belgesi alarak çevre yönetim birimi kurar ya da çevre danışmanlık firmasından hizmet alır; Ek-2'deki işletmeler ise en az bir çevre görevlisini sürekli istihdam edebilir ya da aynı iki seçeneği kullanabilir. Listede olmayan işletme hizmet almak zorunda değildir, alırsa yönetmelik hükümleri uygulanır (m.5/4).
- Aylık faaliyet raporu: Ek-1 işletmelerinde ayda en az iki, Ek-2 ve liste dışı işletmelerde ayda en az bir; işletme sahibi ya da sorumlusuyla birlikte imzalanır.
- İç tetkik raporu: sözleşmenin ilk 90 günü içinde bir, ilk 12 ay içinde bir olmak üzere ilk yıl en az iki; sonraki yıllarda her 12 ayda en az bir.
- Saklama: hazırlanan bilgi, belge ve raporların aslı işletmede, bir örneği hizmet verende en az beş yıl saklanır.
Hava emisyonu: izne esas ölçüm ve teyit ölçümleri
Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (RG 03.07.2009 / 27277) m.14, emisyon izni için ölçüm raporu ister ve raporun geçerliliğini listeye bağlar: Ek-8 Liste A'daki tesisler her iki yılda bir, Liste B'deki tesisler her üç yılda bir teyit ölçümü yaptırır. Ölçüm Bakanlığın belirlediği ya da uluslararası standartlara uygun yöntemlerle yapılır ve raporu Ek-11 formatında hazırlanır; maliyet işletmeciye aittir (m.27). Yetkili merci, izne tabi tesislerde ölçümlerin kayıt cihazlı aletlerle sürekli yapılmasını isteyebilir (m.26); sürekli ölçümde sınır değer aşımı izin iptali nedenidir (m.17).
Endüstriyel emisyonlar: kayıt, 1 Nisan güncellemesi ve SYD belgesi
Endüstriyel Emisyonların Yönetimi Yönetmeliği (RG 14.01.2025 / 32782) 1 Aralık 2025'te yürürlüğe girdi (m.26) ve AB Endüstriyel Emisyonlar Direktifi'nin karşılığı olarak entegre kirlilik önleme yaklaşımını getirdi. EK-1 ve EK-2'deki faaliyetleri yürüten işletmeciler Bakanlıkça belirlenen sektörel takvime göre elektronik sisteme kayıt olur ve bilgilerini her yıl 1 Nisan'a kadar günceller (m.8/1). EK-1'deki tesisler ayrıca Sanayide Yeşil Dönüşüm (SYD) belgesi alır; belge başvurusu çevre izin ve lisans başvurusuyla eş zamanlı yapılır ve çevre izin süreci SYD belgesi olmadan tamamlanmaz (m.8/2). Yürürlük tarihinde faaliyette olan tesisler, çevre izin ve lisans belgesinin düzenlenmesini takiben 90 gün içinde istenen bilgi ve belgeleri sunar; 31.12.2028'e kadar en az F, 31.12.2030'a kadar en az D seviyesinde SYD belgesi almakla yükümlüdür (Geçici m.1).
Florlu sera gazları: sızıntı kontrolü, EKOMVET ve 30 Nisan
Soğutma, iklimlendirme, ısı pompası ve yangın söndürme ekipmanındaki florlu gazlar Florlu Sera Gazlarına İlişkin Yönetmelik (RG 15.10.2024 / 32693) kapsamındadır. Sızıntı kontrolünün sıklığı ekipmandaki gaz miktarına bağlıdır (m.12):
| Ekipmandaki florlu gaz (ton CO₂e) | Sızıntı kontrolü | Sızıntı tespit sistemi varsa |
|---|---|---|
| 5'ten 50'ye kadar | 12 ayda en az bir | 24 ayda en az bir |
| 50'den 500'e kadar | 6 ayda en az bir | 12 ayda en az bir |
| 500 ve fazlası | 6 ayda en az bir | Tespit sistemi zorunlu (m.12/4) |
10 ton CO₂e altında gaz içeren ve "hermetik olarak sızdırmazlığı sağlanmıştır" etiketi taşıyan ekipman kontrolden muaftır (m.12/2). Ekipman operatörü kayıt defterini EKOMVET üzerinden tutar ve bakım, onarım gibi işlemleri 30 iş günü içinde sisteme girer; gaz kullanan, ithal eden ya da servis veren kişiler bir önceki yılın faaliyetini her yıl 30 Nisan'a kadar FARAVET üzerinden raporlar, Başkanlık süreyi 2 aya kadar uzatabilir. Bu alanın cezaları Çevre Kanunu'nda değil İklim Kanunu'ndadır: 7552 sayılı Kanun m.14/3 bildirim ve raporları süresinde girmeyene 120.000 lira, florlu gazı kurala aykırı kullanan ya da piyasaya sürene 2.500.000 lira idari para cezası öngörür; tutarlar her yıl yeniden değerlenir. Soğutucu gaz kaçağı aynı zamanda doğrudan sera gazı emisyonudur; emisyon envanterine ayrıca eklenir.
Atıksu: deşarj için çevre izni, ölçüm kayıtları 5 yıl
Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (RG 31.12.2004 / 25687) alıcı ortama atıksu deşarjını izne bağlar; 2010 değişikliğinden bu yana bu izin ayrı bir deşarj izni değil, Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği kapsamında alınan çevre iznidir (m.37) ve yukarıdaki beş yıllık döngüye tabidir. Tesis çıkışında ölçüm düzeneği ve kontrol bacası bulunur, sorumlu personel atanır ve ölçüm kayıt defteri beş yıl saklanır; bunların yokluğu yönetmelikte yaptırım nedeni olarak sayılır. Numune alma ve analiz yöntemleri ile idari usuller ayrı tebliğlerle düzenlenmiştir; idari usuller tebliği Külliyat'ta.
Atık: beyan Ocak-Mart, kayıt 5 yıl, geçici depolama ve sıfır atık
Atık Yönetimi Yönetmeliği (RG 02.04.2015 / 29314) m.9 atık üreticisine yılın ilk çeyreğinde tek bir tarih verir: bir önceki yıla ait atık beyan formu her yıl Ocak ayından başlayarak en geç Mart ayı sonuna kadar Bakanlığın çevrimiçi uygulaması üzerinden doldurulur, onaylanır, çıktısı alınır ve bir nüshası beş yıl saklanır (m.9/ğ). Atık kayıtları kronolojik tutulur ve en az beş yıl muhafaza edilir. Tehlikeli atık tesis sınırları içinde en fazla 6 ay, tehlikesiz atık en fazla 1 yıl geçici depolanır (m.13/3); taşıma ulusal atık taşıma formu ile yapılır; tehlikeli atığın geçici depolanması dahil tehlikeli atık faaliyetleri için mali sorumluluk sigortası zorunludur (m.16).
Sıfır Atık Yönetmeliği (RG 12.07.2019 / 30829) m.15-16 belgeyi dört seviyede düzenler: temel, gümüş, altın, platin. EK-1 listesindeki yerler sıfır atık yönetim sistemini kurup temel seviyede belge almak zorundadır; organize sanayi bölgeleri, alışveriş merkezleri, havalimanları ve 50 oda üstü konaklama tesisleri gibi yerler temel belgeyi izleyen on iki ayın sonunda gümüş, altın ya da platin belgeye başvurur. Sanayi işletmelerinin evsel nitelikli olmayan proses atıkları, Bakanlık kriterleri belirleyene kadar belge kapsamında değerlendirilmez (m.2/2). Temel seviye belgesinin asıl ağırlığı yukarıda görüldü: çevre izni yenilemesinde il müdürlüğü uygunluk yazısı bu belgeyi ya da muafiyetini arar. Ambalaj, lastik, pil gibi ürünleri piyasaya süren işletmeler için geri kazanım katılım payı (GEKAP) beyanı ise Çevre Kanunu ek maddelerine dayanan ayrı bir yükümlülüktür.
Büyük endüstriyel kazalar (BEKRA): bildirim, senaryo, 3 yılda tatbikat
Belirli miktarın üzerinde tehlikeli madde bulunduran kuruluşlar Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019 / 30702) kapsamındadır. İşletmeci, Ek-1'deki toplama kuralıyla kuruluşun alt ya da üst seviyeli olduğunu belirler ve bildirimini faaliyete geçmeden önce Bakanlığın bildirim sistemi üzerinden yapar (m.7). Tehlikeli madde miktarında, niteliğinde ya da proseste seviyeyi etkileyen bir değişiklik, kuruluş bilgilerinde değişiklik ya da faaliyete son verme hâlinde bildirim 30 gün içinde güncellenir. Alt ve üst seviyeli her kuruluş büyük kaza senaryo dokümanı hazırlar (m.8); dâhili acil durum planı üç yılı aşmayan aralıklarla gözden geçirilir, güncellenir ve tatbik edilir (m.14). Üst seviyeli kuruluş ayrıca güvenlik raporu hazırlar ve kamuya açıkladığı bilgileri beş yılı geçmeyen aralıklarla günceller.
Yıllık takvim: tek tabloda bütün süreler
Satırların hangisinin size uygulandığı Ek-1 / Ek-2 listesine, faaliyet koduna ve kapasiteye bağlıdır; tablo yönlendirme amaçlıdır.
| Ne zaman | Yükümlülük | Dayanak |
|---|---|---|
| Ocak - 31 Mart | Bir önceki yılın atık beyan formu (çevrimiçi) | Atık Yönetimi Yön. m.9/ğ |
| 1 Nisan | Endüstriyel emisyon kayıt bilgilerinin yıllık güncellenmesi | Endüstriyel Emisyonların Yönetimi Yön. m.8 |
| 30 Nisan | Florlu gaz faaliyet raporu (FARAVET) | Florlu Sera Gazları Yön. |
| 30 Nisan | Doğrulanmış sera gazı emisyon raporu (kategori B ve C tesisleri; TR ETS yazısı) | TR ETS Yön. m.29 |
| Her ay | Çevre yönetimi aylık faaliyet raporu (Ek-1: en az iki, diğerleri: bir) | Çevre Yönetimi Hizmetleri Yön. |
| Her 6 ya da 12 ay | Florlu gaz sızıntı kontrolü (gaz miktarına göre) | Florlu Sera Gazları Yön. m.12 |
| Her 12 ay | Çevre yönetimi iç tetkik raporu (ilk yıl iki) | Çevre Yönetimi Hizmetleri Yön. |
| Her 2 ya da 3 yıl | Emisyon teyit ölçümü (Liste A: 2 yıl, Liste B: 3 yıl) | SKHKKY m.14 |
| En geç 3 yılda bir | Dâhili acil durum planı gözden geçirme ve tatbikat | BEKRA Yön. m.14 |
| Belge bitişinden 180 gün önce (uygunluk yazısı için 2 ay daha önce) | Çevre izin ve lisans yenileme başvurusu (belge 5 yıl) | Çevre İzin ve Lisans Yön. m.11 |
| GFB tarihinden 180 gün içinde | Çevre izin ve lisans başvurusu (GFB 1 yıl) | Çevre İzin ve Lisans Yön. m.5, m.9 |
| Karar tarihinden 5 yıl içinde | ÇED kararı alınan projede yatırıma başlama | ÇED Yön. |
| Değişiklikten 30 gün içinde | BEKRA bildiriminin güncellenmesi | BEKRA Yön. m.7 |
| 31.12.2028 / 31.12.2030 | Mevcut tesislerde en az F / en az D seviyesinde SYD belgesi | Endüstriyel Emisyonların Yönetimi Yön. Geçici m.1 |
Yükümlülüklerin ihlalinde Çevre Kanunu m.20 ve İklim Kanunu m.14 idari para cezaları uygulanır; tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında artar, hesabı ve itiraz yolu 2026 idari para cezaları yazısında.
mevfit'te çevre yükümlülükleri nasıl takip edilir
Şirket profilinizde üretim yaptığınızı ve faaliyetinizin çevresel etkisi olduğunu işaretlediğinizde çevre izni, atık beyanı, sıfır atık ve benzeri yükümlülükler Çevre Kanunu ve dayalı yönetmeliklerden listenize düşer; her birine sorumlu ve termin atanır, Mart sonu gibi yıllık tarihler yaklaşınca hatırlatılır. Resmî Gazete'de ilgili bir madde değiştiğinde değişiklik yükümlülüğe işlenir ve e-posta ile bildirilir. Çevre Kanunu sayfasında madde geçmişini, kapsam sayfasında izlenen çevre mevzuatının tamamını, aylık değişiklikler sayfasında yeni yönetmelik ve tebliğleri görebilirsiniz. Emisyon ticaretine giren büyük tesisler için takvim ayrı bir yazıda: Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi 2026.