|
Karar
Sayısı : 2007/12846
Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti
ile Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı arasında hazırlanan ve
Hükümetimiz adına 18/1/2006 tarihinde imzalanan
“Türkiye’de Ülke İçinde Yerinden Olmuş Kişiler Programının Geliştirilmesine
Destek” başlıklı ekli Proje Belgesinin onaylanması; Dışişleri Bakanlığının
22/10/2007 tarihli ve HUMŞ/1235 sayılı yazısı üzerine, 31/5/1963 tarihli ve
244 sayılı Kanunun 3 üncü ve 5 inci maddelerine göre, Bakanlar Kurulu’nca
12/11/2007 tarihinde kararlaştırılmıştır.
Abdullah GÜL
CUMHURBAŞKANI
Recep Tayyip ERDOĞAN
Başbakan
C.
ÇİÇEKH.
YAZICIN.
EKRENM.
AYDIN
Devlet Bak. ve Başb. Yrd.Devlet Bak. ve
Başb. Yrd.Devlet
Bak. ve Başb. Yrd.Devlet Bakanı
M.
BAŞESGİOĞLUK.
TÜZMENN.
ÇUBUKÇUM.
ŞİMŞEK
Devlet
BakanıDevlet
Bakanı Devlet
BakanıDevlet
Bakanı
M. S.
YAZICIOĞLUM. A.
ŞAHİNM.
V. GÖNÜLB.
ATALAY
Devlet
BakanıAdalet
BakanıMillî
Savunma Bakanıİçişleri
Bakanı
A.
BABACANK.
UNAKITANH.
ÇELİKF.
N. ÖZAK
Dışişleri
BakanıMaliye
BakanıMillî
Eğitim BakanıBayındırlık
ve İskân Bakanı
B.
ATALAYB.
YILDIRIMM.
M. EKERF.
ÇELİK
Sağlık
Bakanı V.Ulaştırma
BakanıTarım ve Köyişleri BakanıÇalışma
ve Sos. Güv. Bakanı
M. Z.
ÇAĞLAYANM.
H.GÜLERN.
ÇUBUKÇUV.
EROĞLU
Sanayi ve
Ticaret BakanıEnerji ve Tabii
Kaynaklar BakanıKültür ve Turizm
Bakanı V.Çevre ve Orman
Bakanı
BİRLEŞMİŞ MİLLETLER KALKINMA PROGRAMI
TÜRKİYE
NO: 00045992
TÜRKİYE’DE ÜLKE İÇİNDE YERİNDEN OLMUŞ
KİŞİLER
(ÜİYOK) PROGRAMININ GELİŞTİRİLMESİNE
DESTEK PROJESİ
Kısa Tanıtım:
Proje (1)
istişare ve danışma yoluyla uluslararası standartlara göre bir ÜİYOK
araştırmasının geliştirilip uygulanmasına destek vererek (2) hükümetin geri
dönüşü ve/veya bütünleşmeyi destekleme çabalarını kolaylaştırmak için
Güneydoğu veya Doğu Anadolu’da bir ilde pilot çalışma yaparak (3) UNDP’nin, talep üzerine, Hükümet ve BM Ülke Ekibi’nin
teknik ve uzmanlık ihtiyaçlarına cevap vermesini olanaklı kılarak (4) BM
Ülke İçinde Yerinden Olma Konusunda Yol Gösterici İlkeleri yayıp, İlkere yönelik kapasiteyi geliştirip ve farkındalık yaratarak T.C. Hükümetine iyi tanımlanmış
bir ÜİYOK geri dönüş programı geliştirmede yardım edecektir.
I.
Bölüm – Sürecin Detayları
I.
Kısım: Durum Analizi
I.A.
Arka Plan
Türkiye’nin güneydoğu
bölgesinde, 1985-1997 yılları arasında çok sayıda
insan, terör ve silahlı çatışma nedeniyle yerinden olmuştur. Türkiye’nin
AB’ye katılım süreci tartışmalarında, ülke içinde yerinde olan kişiler
(ÜİYOK) sorunu, katılım için hem siyasi hem de ekonomik kriterler
açısından önemli bir yer almaktadır. 2004 yılı Türkiye Katılım İlerleme
Raporu şu sonuca ulaşmaktadır: "Çoğu istikrarsız koşullarda yaşayan
ülke içinde yerinden olmuş kişilerin (ÜİYOK) durumu halen kritiktir.
Türkiye, BM Genel Sekreteri Ülke İçinde Yerinden Olmuş Kişiler Özel
Temsilcisi’nin 2002’de Türkiye’ye yaptığı ziyaret sonrasında üzerinde
durduğu, Köye Dönüş ve Rehabilitasyon Programındaki zayıflıklara yönelik çalışmalar
yapmak üzere uluslararası kuruluşlarla bir diyalog başlatmıştır. T.C.
Hükümeti bu tavsiyelere uyumun ilk adımı olarak bir araştırma
hazırlamaktadır."1
ÜİYOK konusunda BM’nin
ilgisinin dayanağı Francis Deng’in 2002 yılı
ziyareti ve raporudur (ref.
E/CN.4/2003/86/Add.2). Rapor ve ziyaret, hükümetin
ÜİYOK’in durumuna yönelik yaklaşımının daha fazla
açıklığa kavuşmasına yardımcı olmuştur. Deng
raporu, T.C. Hükümetinin geri dönüşü gerçekleştirmek için çabaları
tartışırken, ÜİYOK’in mevcut durumuna ilişkin
programlı bir ilginin sistematik olarak oluşturulmadığına dikkat
çekmektedir. Buna ek olarak, Hükümet Dışı Örgütler (HDÖ’ler),
ÜİYOK’in bir dizi sosyal ve ekonomik ihtiyacını
saptamıştır. Geri dönüş programının geliştirilmesinde belirsizlik ve
istişare eksikliği devam etmektedir.
Deng
raporu, ayrıca T.C. Hükümetinin ÜİYOK’e ilişkin
politikasını netleştirmesi ve bu pozisyonu kamuya duyurması gerekliliğinin
önemini vurgulamaktadır. Bir geri dönüş programının önkoşulları arasında;
sorunun yapısı ve düzeyiyle ilgili veri toplanması, hükümetin ÜİYOK, HDÖ’ler ve STK’larla diyalog
başlatması gereği ve geri dönenlere tazminat ödenmesini mümkün kılan yasal
düzenlemelerin yapılması vardır.
UNDP bünyesinde hazırlanan
raporlarla birlikte Deng raporu, BM’nin ÜİYOK’le ilgili daha stratejik bir yaklaşım
benimsemesini sağlamış, geri dönüş için dört önemli önkoşulun önemine vurgu
yapmıştır:
• T.C. Hükümetinin yerinden
olma ve yeniden bütünleşme politikalarını aydınlığa kavuşturması ve açık
hale getirmesi gerekliliği;
• BM’nin insan hakları konularını izlemesi imkanının olması gerekliliği;
• Güvenlik güçlerinin etkinliklerinin
sınırlandırılması ve köy korucusu sisteminin kaldırılması;
• Bir geri dönüş ve yeniden bütünleşme programının
zor olduğunun, zaman alacağının ve karşılıklı güven tesisini
gerektirdiğinin kabul edilmesi.
Bu önkoşulların temelinde ülke
içinde yerinden olma ve yeniden bütünleşme politikalarının uygulanmasında
ulusal kapasiteyi destekleme ve insan haklarının korunduğu ve izlendiği bir
ortam yaratma konusunda hükümet, HDÖ’ler, sivil
toplum ve uluslararası kuruluşlar arasında ortaklık inşa etme ihtiyacı
bulunmaktadır.
Mayıs 2005’de, Genel
Sekreter’in yeni Temsilcisi, Walter Kalin, Türk Dışişleri Bakanlığı’nın davetiyle
Türkiye’ye bir çalışma ziyaretinde bulunmuştur. GST Kalin,
ülke içinde yerinden olmuş kişilerin sayısının daha iyi belirlenebilmesi
için yapılan bir araştırma, bir "Türkiye’deki ÜİYOK hakkında
Bütünleşik Strateji Dosyası" geliştirilmesi ve 5233 sayılı Yasanın
kabulü de dahil selefinin 2002’de yaptığı çalışma
ziyaretinden beri gerçekleşen gelişmeler konusunda bilgilendirilmiştir. GST
Kalin, bu tarihe kadar ülke içinde yerinden olma
sorununa yönelik hükümet tarafından çeşitli girişimlerde bulunulduğunu
kabul ve takdir etmekle birlikte, ÜİYOK’in
köylerine dönüşlerini kolaylaştırmanın veya geri dönmemeyi tercih edenlerin
sorunlarını tespit edip, kalıcı çözümler üretmenin aracı olan bu
girişimlerin uygulanmasında karşılaşılan sürekli engellere de dikkat
çekmiştir.
I.B.
BM’nin Yanıtı
2003’de T.C. Hükümeti, ÜİYOK
konusunda uluslararası toplumla bir diyalog başlatmıştır. Bu tarihten
itibaren, UNDP ÜİYOK’in ihtiyaçlarına cevap
niteliğinde politika ve stratejiler geliştirme konusunda, T.C. Hükümetine
aktif bir şekilde destek vermektedir. Bu bağlamda aşağıda sayılanları da
içeren çeşitli etkinlikler gerçekleştirilmiştir:
• T.C. Hükümeti ile ÜİYOK
hakkında olumlu bir çalışma ilişkisi geliştirilmesi
• Türkiye’nin güneydoğusunda, bölgesel ve yerel
gelişme bağlamında ÜİYOK’in durumuna yönelik çalışmalar
yapmak üzere BM Ülke Ekibinin harekete geçirilmesi
• BM, Dünya Bankası ve Avrupa Komisyonu’ndan oluşan
uluslararası bir konsorsiyumun bir araya
getirilmesi
• Brookings Enstitüsü
Yerinden Olma Projesiyle çalışma ilişkisinin gerçekleştirilmesi2
• T.C. Hükümeti ve diğerlerine bir ÜİYOK projesi
geliştirmeleri için teknik danışmanlık sunulması
• Bir ÜİYOK programının
kurulmasına ilişkin temel konuların tespit edilmesi
Buna ek olarak, UNDP’nin koordinasyonunda kurulan ÜİYOK ve mülteciler
çalışma grubu, ÜİYOK’in durumuyla ilgili T.C.
Hükümetine bazı önemli gözlemlerini sunmuştur. Çalışma grubu, uluslararası
alanda kabul edilmiş standartlar ve yerinden olma konusunda yol gösterici
ilkelerin yapısı ve etkileri konusunda BM ailesinin T.C. Hükümeti ile yapıcı
bir ilişki kurabildiği yararlı bir araç haline gelmiştir. Mart 2004’de
hükümetin talebi üzerine, çalışma grubu, yerinden olmaya ilişkin mevcut
verilerin yeterli ve güncel olup olmadığını değerlendiren bir raporu T.C.
Hükümetine sunmuştur. Rapor aşağıdaki temel konulara ve ihtiyaçlara dikkat
çekmiştir:
• T.C. Hükümetinin yerinden
olmuş kişilerle ilgili politikasını açıklığa kavuşturması ve kamuya açması;
• T.C. Hükümetinin geri dönüş ile ilgili mevcut
mevzuatı ya da taslaklarını belirlemesi;
• Geri dönenlerin sayısının, geleceğe ilişkin
planlarının ve geri dönüş yerlerine yönelik bir değerlendirmenin yapılması;
• Bölgesel bir kalkınma planı bağlamında geri dönüş ile ilgili
geniş kapsamlı bir yaklaşımın geliştirilmesi;
• Dönüşün şeffaf ölçütlerle, hakkaniyet ilkelerine uygun bir
şekilde gerçekleşmesinin sağlanması;
• Dönüşe izin verilen bölgelerin netleştirilmesi;
• Geri dönmemeyi tercih eden ÜİYOK’in
bulundukları yerlerde bütünleşmesinin sağlanması için çaba harcanması;
• ÜİYOK için belgelendirmenin kolaylaştırılması;
• Köy korucuları sorunuyla ilgilenilmesi;
• Tazminata ilişkin yasal düzenlemelerin yapılması;
• Güven inşa edici önlemlerin uygulanması;
• Hükümet ve HDÖ’ler ve sivil toplum
arasında ortaklık inşa edilmesi.
Bu çalışma, mevcut verileri
güncellemek için ülke içinde yerinden olmaya ilişkin kapsamlı ve bağımsız
bir araştırmaya olan ihtiyacın önemini ortaya koymuştur. Bu gereklilik tüm
ilgili hükümet paydaşları, BM çalışma grubu üyeleri, Dünya Bankası ve
Avrupa Komisyonu arasında tartışılmıştır. Hükümet, süreci bir araştırma
yürüterek devam ettirmeyi kabul etmiştir.
T.C. Hükümetinin bu araştırmaya
yaklaşımını açıklığa kavuşturmasına yardımcı olmak; Dünya Bankası, Avrupa
Birliği ve BM sistemi ile açık bir diyalog ve işbirliğinin devamını
sağlamak için, BM ÜİYOK Çalışma Grubuyla koordinasyon içerisinde UNDP, geri
dönüş de dahil ÜİYOK’e
ilişkin sorunları ele alan bir programın geliştirilmesi ve uygulanması için
temel nitelikte olduğu saptanan dört temel alanda daha fazla ilerlemeye
gerek olduğuna dikkat çeken teknik uzmanlık sunmuştur. Bu alanlar:
ÜİYOK’in sayılarını, mevcut şartlarını ve eski evlerine
dönmeye ilişkin isteklerini daha açık tespit eden bir araştırma yürütme;
ÜİYOK’in ihtiyaçlarına yönelik hükümet politikasına
açıklık getirilmesi ve bunun kamuoyuna duyurulması;
Bir
ÜİYOK programı gerçekleştirmek için uygun idari mekanizmaların varlığını
sağlayacak adımların atılması;
Yeterli katılım ve şeffaflığı mümkün kılan uygulama modellerinin
geliştirilmesidir.
Bu araştırmanın oluşturulması
da dahil birkaç noktada ilerleme
gerçekleştirilmiştir. 2004’de T.C. Hükümeti kendi mali kaynaklarıyla ÜİYOK
hakkında niteliksel ve niceliksel bir araştırma başlatmış ve bu çalışmayı
koordine etmek için Devlet Planlama Teşkilatı’nı (DPT) görevlendirmiştir.
DPT, çalışmanın bağımsız bir şekilde yürütülmesi amacıyla Hacettepe
Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitütüsüyle, 2004
sonunda başlayıp Şubat 2006’da tamamlanması düşünülen bir çalışma için
anlaşma yapmıştır. Hükümet, UNDP aracılığıyla BM ÜİYOK Çalışma Grubundan,
araştırmanın geliştirilmesi ve yürütülmesinin uluslararası kurallar ve
standartların oluşturduğu yapıya uygun olmasını sağlamak için Hacettepe
Üniversitesi’ne teknik yardım ve rehberlik sağlamasını istemiştir. UNDP bugüne
kadar bu desteği, bu konuya tahsis edilmiş kendi mali ve teknik
kaynaklarından sağlamıştır.
Buna ek olarak, ÜİYOK için
somut programlar oluşturulması için temel olması nedeniyle araştırma en
yüksek önceliğe sahip bulunmakla birlikte; hükümetin politika belirleme,
idari yapıları geliştirme ve uygulama yöntemleri oluşturma konularında
hızını devam ettirmesi de hayati öneme sahiptir.
Bu nedenle, mevcut Projeyle,
UNDP:
1. Hacettepe Üniversitesi/Nüfus
Etütleri Enstitütüsü (NEE)’ne, araştırmanın
geliştirilmesi ve yürütülmesi konusunda ülke içinde yerinden olmuş kişilere
ilişkin uluslararası kurallar ve standartlara uygun bir şekilde ve DPT ve
Hacettepe/NEE tarafından oluşturulan forum ve mekanizmalar aracılığıyla
teknik yardım ve rehberlik sağlayacak;
2. Hükümet ve sivil toplum
örgütlerine, BM Ülke İçinde Yerinden Olma Konusunda Yol Gösterici İlkeler
ve bu İlkelere ilişkin Açıklayıcı Notları dağıtacak ve bu İlkeleri
uygulamak için kapasite geliştirip ve farkındalık
yaratacak;
3. ÜİYOK ihtiyaç ve sorunlarının
gelişme planına alınmasını sağlamak amacıyla; yerel yetkililer, sivil
toplum örgütleri ve bizzat ÜİYOK’in kendileriyle
bir mekanizma geliştirmek için Güneydoğu veya Doğu Anadolu’da seçilecek bir
ilde yürütülecek bir örnek çalışmaya rehberlik edecektir. Hacettepe/NEE
Araştırmasını tekrarlamayacak ancak bu araştırma üzerine inşa edilecek
çalışma, sürecin sürdürülebilir olması için ülke içinde yerinden olmuş
kişilerin geri dönüş, bütünleşme/yeniden yerleşim planlama sürecine dahil edilmeleri gerekliliğine ilişkin BM’nin küresel
deneyimlerine ve Yol Gösterici İlkeler yaklaşımına dayanmaktadır.
4. Türkiye’deki ÜİYOK’in durumunu ele almak ve çözüme kavuşturmak
amaçlı Hükümet girişimlerini daha fazla desteklemek üzere, bir talep
geldiğinde, Hükümet ve BM Türkiye Ekibinin teknik ve diğer uzmanlık
ihtiyaçlarına çabuk ve esnek bir şekilde cevap verecektir.
Hiçbir TRAC kaynağı mevcut
olmadığı için, bugüne kadar, UNDP tarafından yürütülen etkinliklerin
finansmanı, DAS ve DSS dâhil, çeşitli fonların kullanılmasıyla geçici
olarak sağlanmıştır. Şu anda, UNDP/Türkiye, öngörülebilirliği artıracak ve
T.C. Hükümetinin ÜİYOK konusunda çabalarına UNDP katkılarının stratejik
olarak daha iyi yönetimini sağlayacak TRAC fonları bulmuştur. UNDP katkıları devam etmekte olan projede kullanılacak ve TRAC
1 ve TRAC 3 kaynaklarından ve aşağıda (2) nolu
kalemde belirtilen etkinliklere, yani BM Ülke İçinde Yerinden Olma
Konusunda Yol Gösterici İlkelerin dağıtımı ve bu İlkelerin uygulanmasına
yönelik kapasite geliştirmek ve farkındalık
yaratmaya, tahsis edilen Brookings Enstitüsü’nün
üçüncü taraf maliyet paylaşım katkısından fonlanacaktır.
II.
Kısım: Strateji
1.
Etkinlik: Hacettepe/NEE Araştırmasına Rehberlik ve Destek
Nüfus Etütleri Enstitüsü (NEE);
araştırmanın hedeflediği kitle, araştırma stratejileri ve araştırma
etkinlikleri de dâhil, bu tipte bir araştırmanın amaçlarını ve metodolojisini netleştirmek için bir ön çalışma
yapmıştır. NEE tarafından tasarlanan metodoloji
şunları içermektedir:
* 1990’dan 2000 yılına kadar
yapılan nüfus sayım verilerini ve 1993, 1998 ve 2003 yıllarında ülke
çapında yapılmış olan alan çalışmalarını inceleyerek, Türkiye’de son 20
yılda gerçekleşen iç göç hareketlerini tespit etmek.
* Son 20 yıl içerisindeki iç
göç hareketlerinde ÜİYOK’in payını gösterir bir
tahmini hesap çıkarmak.
* Mevcut veriler ile 1990 ve
2000 yılı nüfus sayım verilerini:
- Nüfus
sayımından 5 yıl önce ikametgâhın neresi olduğu ve bütün nüfusun göç
nedenlerine
- Yerleşim
yerleri ve illerdeki nüfus değişikliklerine ilişkin bilgilere odaklanarak
incelemek
*1998 ve 2003 Nüfus ve Sağlık Araştırması verilerinin:
- Tüm
hane halkı dâhil olmak üzere araştırma tarihinden 5 yıl önceki ikametgah
yeri,
- Araştırma
(1998 tarihli Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması) tarihinden 5 yıl önceki
ikametgâh yeri ve göç nedeni,
- 15-49
yaş arası evli kadın nüfusa ilişkin bilgilere odaklanarak incelemek.
* Bölgenin sorunlarına değinen
resmi kaynakları ve akademik yayınları incelenmek
Araştırmanın değerini
yükseltmek için, UNDP/Türkiye, araştırmanın yürütülmesine rehber olmak ve
destek vermek üzere T.C. Hükümeti tarafından davet edilmiştir.
UNDP/Türkiye, araştırmanın uluslararası kurallar ve standartlara, özellikle
BM Ülke İçinde Yerinden Olma Konusunda Yol Gösterici İlkelere, uygun bir şekilde
geliştirilip yürütülmesini sağlamak için koordinasyon organı olarak Devlet
Planlama Teşkilatı ve uygulama organı olarak NEE’yi
desteklemek üzere UNDP’nin küresel kapasitesi ve
deneyimlerinden yararlanmayı hedeflemektedir. Bu program aracılığıyla, UNDP,
Hacettepe/Nüfus Etütleri Enstitüsü’ne niteliksel ve niceliksel araştırmanın
kritik aşamalarında rehberlik, destek, geri bildirim sağlayacak
uluslararası ve ulusal düzeyde teknik uzmanlık sunmayı teklif etmektedir.
UNDP’nin
uluslararası kurallara ve standartlara uygun bir araştırma geliştirilmesi
ve uygulanmasına katkı sağlama rolünün vurgulanması ve açıklığa
kavuşturulması önemlidir. Bu bağlamda, UNDP, Devlet Planlama Teşkilatı ve
Hacettepe/Nüfus Etütleri Enstitüsü ile aşağıdaki işbirliği ilkeleri hakkında
anlaşmaya varmıştır:
- UNDP’nin araştırma süreci hakkında, özellikle
aşağıda belirtilen kritik aşamalarda, yapacağı ön değerlendirmeler,
Hükümetin ve özellikle Devlet Planlama Teşkilatı’nın araştırma süreciyle
ilgili uluslararası örgütlerle ilişkileri bağlamında Hükümet için önem
taşıyacaktır.
- Bu
nedenle, UNDP/Türkiye, UNDP’nin küresel
kapasitesi ve deneyimlerinden yararlanarak koordinasyon organı olarak DPT
ve uygulama organı olarak NEE’ye, araştırmanın ÜİYOK’le ilgili uluslararası kurallar ve standartlara
uygunluğu açısından değerlendirmelerini sunacaktır.
- UNDP
araştırmaya kendi girdilerini, özellikle aşağıda tanımlanan kritik
aşamalarda katkılarını sunmak üzere, bu amaçla anlaşma yapacağı
uluslararası ve ulusal teknik uzmanlar yoluyla sunacaktır.
- Bu
uzmanlar, NEE’ye, NEE ve DPT tarafından
belirlenecek forumlarda, kritik aşamalarla bağlantılı olarak, mevcut bütün
malzeme ve görüşlerin incelenmesine dayalı görüşler sunacaktır.
- Bu
görüşler, DPT, NEE ve UNDP arasında mektup alışverişi yoluyla sunulacaktır.
- UNDP’nin ulusal ortaklarına araştırmayla ilgili
görüş sunabilmesi için, NEE, ilgili belgeleri, UNDP’ye,
bu belgelerin kamuya açıklanmasından daha önce sağlayacaktır. UNDP, daha
sonra, sağlanan belgelerle ilgili değerlendirmesini, bir kopyasını DPT’ye
sunarak, doğrudan NEE’ye yapacaktır.
UNDP araştırma sürecine ilişkin
birleştirilmiş görüşlerini, bu raporun Dışişleri Bakanlığı tarafından
istenmesinden itibaren iki hafta içinde ve üç aylık aralıklarla DPT ve NEE’yle paylaşacaktır.
UNDP, Hacettepe/NEE ile yakın
istişare içinde, yukarıda açıklanan metodoloji
çerçevesinde NEE ve DPT tarafından belirlenen forumlarda NEE’ye görüş bildirmesiyle gerçekleşecek rehberlik ve
destek sunumuna ilişkin aşağıdaki kritik aşamaları belirlemiştir:
- Ağustos
2005: Niceliksel Araştırma için Anketin Son Halini Alması
- Eylül
- Ekim 2005: Araştırmanın Yürütülmesi
- Ekim
2005: Niceliksel Araştırmanın Verilerinin Girilmesi
- Kasım/Aralık
2005: Son Raporun Çizelgeye Dökülmesi
- Aralık
2005-Ocak 2006: Son Rapor Taslağının Hazırlanması
2.
Etkinlik: Bir Pilot Projenin Geliştirilmesi
Şu ana kadar, ortam bir ÜİYOK
dönüş programını konuşmak için yeterince olgunlaşmamıştı. Bununla birlikte,
ÜİYOK sorunu hakkındaki ilginin ivmesini artırması ve araştırma sonuçlarının
açıklanmak üzere olmasıyla, ÜİYOK’le ilgili
sorunlara ilişkin yerel kapasiteleri daha da güçlendirecek uygun katılımcı
uygulama yapıları ve yöntemlerini belirleme zamanı gelmiştir.
Ülke içinde
yerinden olmaya ilişkin sorunlarla ilgili küresel deneyimleri sayesinde,
UNDP, ÜİYOK’in geriye dönüşüne yardım etmek üzere
bir program oluşturulmadan önce, ÜİYOK’in somut
bütünleşme ihtiyaçlarının; sürdürülebilir bir geri dönüşe, geri dönmeyi
istemeyenlerin yeni topluluklarla bütünleşmesine ve toplumsal uzlaşıya
katkı sağlayacak şeffaf bir yoldan belirlendiği ve değerlendirildiği bir
sürecin kurulmasına ihtiyaç olduğunu kabul etmektedir. UNDP/Türkiye’nin,
Güneydoğu ve Doğu Anadolu’da yerel yönetim ve yoksulluğun azaltılması
alanlarında yaptığı kapsamlı çalışmalar ışığında denebilir ki, Güneydoğu ve
Doğu Anadolu’da katılımcı yapıların sınırlı olduğu açıktır. Pilot proje,
uygun il ve yerel yönetim düzeyinde katılımcı planlama ve programlama
süreçlerini ele alıp, güçlendirecek şekilde tasarlanacak ve ÜİYOK programlamasına
ilişkin ihtiyaçların karşılanması için bir geçici il planının
hazırlanmasının temelini oluşturacaktır.
UNDP, ayrıca tüm katılımcı
mekanizmalarda, ilgili hükümet kurumlarıyla ortaklık içerisinde, meslek
örgütlerinin, HDÖ’lerin ve ÜİYOK temsilcilerinin
de bulunması gerektiğini kabul etmektedir.
Bu nedenle UNDP, hükümeti ve ÜİYOK’le ilgili diğer ortakları geniş ölçekli bir geri
dönüş ve bütünleşme programı oluşturma konusunda tercih edilen mekanizmalar
konusunda bilgilendirmeye yarayacak katılım ihtiyaç değerlendirmesi ve
planlama yaklaşımının bir ilde pilot uygulamasını yapmayı tasarlamaktadır.
Önemle belirtmek gerekir ki, bu girişim Hacettepe/Nüfus Etütleri
Enstitüsü’nün araştırmasının bir tekrarı olmayacak, daha ziyade pilot
mekanizmanın nasıl geliştiğini açıklamak için elde edilen bilgilere
dayanarak bu araştırmayı tamamlamayı hedefleyecektir. UNDP bu çalışmayı,
ülke içinde yerinden olmayla ilgili mevcut küresel deneyimi ve Türkiye’de
yerel düzeyde bölgesel kalkınma ve katılımcı istişare uygulamalarından
yararlanarak, uluslararası ve ulusal uzmanlar aracılığıyla
gerçekleştirecektir. Yine önemle vurgulamak gerekir ki, UNDP bu
araştırmanın yapılacağı ili, T.C. Hükümetinin yakın istişare ve oluru ve
Hacettepe/Nüfus Etütleri Enstitüsü’nün koordinasyonuyla belirleyecektir.
UNDP etkinlikleri aşağıdakileri
içerecektir:
• İlgili kamu kuruluşlarının ortaklığı ve meslek örgütleri ile HDÖ’lerin katılımıyla bir mekanizma oluşturulması
• Bu mekanizmanın işletilmesi sonucu ve dışarıdan alınacak
danışmanlıkla ilin ihtiyaçlarının belirlenmesi
• ÜİYOK ilgili ihtiyaçların ele alan bir il planının
oluşturulması
• Programlama ve kaynak aktarımı için planın ilgili hükümet
makamına sunulması
Özellikle bu soruna ilişkin
siyasi ve sosyal hassasiyetler ve hükümet programlarından bugüne kadar elde
edilen karışık sonuçlar dikkate alındığında; Türkiye bağlamında, bu
planlama süreci, daha geniş bir programın sürdürülebilir ve başarılı olması
açısından hayati bir öneme sahiptir. UNDP/Türkiye, hükümetin talep etmesi ve
uygun kaynak bulunması halinde, hükümet ve diğer ortaklara, planlama
sürecinin sonuçlarını uygulayacak başka somut proje etkinlikleri geliştirme
konusunda yardımcı olmaya hazırdır ve bu yönde taahhütte bulunmaktadır.
3.
Etkinlik: T.C. Hükümetine ve BM Türkiye Ekibine İhtiyaç Temelli Destek
Dördüncü destek alanı olarak,
UNDP, hem hükümet ve sivil toplum ortaklarıyla hem de il bazında katılım
mekanizmaları aracılığıyla, gelecekte ÜİYOK’e
ilişkin sorunların çözümünde hükümetin çabalarını desteklemek için gerekebilecek
destek alanlarını tespit etmek ve cevap üretmek üzere çalışacaktır. UNDP’nin bu
bileşen altında vereceği destek; yerel düzeyde daha fazla projenin
geliştirilip uygulanması; eğitim, bilinçlendirme ve politika oluşturma
konularında destek sağlanması; uluslararası standartlar ve Yol Gösterici
İlkelere ilişkin konularda tavsiye verilmesi; tazminat gibi konularda ek
eğitim, uzmanlık ve uluslararası deneyim sunulması gibi alanlar dâhil bir
dizi konuda teknik yardım sunulmasını gerektirebilir. UNDP, bu ek
ihtiyaçları Türk hükümeti ve BM Ülke Ekibi ÜİYOK Çalışma Grubundaki
ortaklarıyla birlikte belirleyecektir.
4.
Etkinlik: Yol Gösterici İlkelerin Dağıtımı ve Kapasite Oluşturma
4.A
Yol Gösterici İlkeler ve Açıklayıcı Notlar
Yukarıda belirtildiği üzere, ÜİYOK’in geri dönüşü ve bütünleşmesi, hak temeline
dayalı olarak hazırlanmış BM Ülke İçinde Yerinden Olmuş Kişiler Hakkında
Yol Gösterici İlkeler’de normatif bir temel
bulmaktadır. Bu ilkeler, ÜİYOK’in geri dönüşü ve
bütünleşmesine ilişkin her türlü strateji için temel yapıyı sunmaktadır.
UNDP, alan çalışması yoluyla, gerek kamuda gerekse sivil toplumda çok az
sayıda kuruluşun Yol Gösterici İlkeler ve İlkelerin ÜİYOK’e
ilişkin politika ve programlar üzerindeki etkisi hakkında tam olarak
haberdar olduğunu tespit etmiştir. Bu nedenle, Yol Gösterici İlkelerin
basılması ve dağıtılması, ÜİYOK sorununa hak temelli yaklaşımın daha fazla
desteklenebilmesi için yüksek önceliğe sahiptir.
http://www.reliefweb.int/ocha_ol/pub/idp_gp/idp.html3
UNDP, T.C. Hükümeti ile
birlikte, BM Yol Gösterici İlkelerin; Valilikler, yerel ve merkezi idare,
polis, jandarma, HDÖ’ler, İl Zarar Tespit
Komisyonları ve diğer meslek örgütlerine dağıtılmak üzere, Türkçe olarak
ulaşılabilir olması için gerekli düzenlemeleri yapacaktır. Birinci baskıda
5,000 kopyanın basılmasının uygun olacağı tahmin edilmektedir. UNDP ayrıca,
Brookings Enstitüsü tarafından yayımlanan Yol
Gösterici İlkelere Açıklayıcı Notları Türkçe yayımlayacak ve bunların Yol
Gösterici İlkelerle birlikte, başta yerinden olmaya ilişkin hukuksal
uyuşmazlıklarla ilgilenenler olmak üzere, hedef örgütlere ulaştırılmasını
sağlayacaktır. Buna ek olarak, Yol Gösterici İlkelerin Türkiye açısından
ilgisini vurgulamak ve daha geniş bir kitleye erişmek için, UNDP, Brookings Enstitüsü ile birlikte, Türkiye’deki ÜİYOK’le doğrudan ilgili temel Yol Gösterici İlkelerin
kısa bir özetini yayımlayacaktır. Bu basit, kolay anlaşılabilir bir
Türkçeyle bir sayfalık broşürelere yazılacak ve
ilk baskıda 100,000 kopya dağıtılacaktır. Bu broşürler, Yol Gösterici
İlkelerin daha kapsamlı bir biçimiyle birlikte gönderilecek ve geniş bir
dağıtımı mümkün kılmak üzere kamu kuruluşlarında, HDÖ bürolarında,
adliyelerde, toplum merkezlerinde, eğitim kurumlarında ve insanların toplu
olarak bulunduğu diğer yerlerde bulunması sağlanacaktır.
4.B
Farkındalık Yaratma ve Kapasite Geliştirme
UNDP’nin
ülke içinde yerinden olmaya ilişkin küresel deneyimi, hükümet dışı sektörün
aktif katılımının, hak temelli yaklaşım hakkında farkındalık
yaratmanın önemli bir bileşeni olduğunu göstermektedir. Bu nedenle UNDP, ÜİYOK’le ilgili belirli konulara ilişkin farkındalık yaratma ve kapasite geliştirme
çalışmalarında HDÖ’lerin katılımını
sağlayacaktır. Sonuç olarak, HDÖ’lerle yapılacak farkındalık yaratma ve kapasite geliştirme çalışmaları,
güvenlik birimlerinin ve ÜİYOK’le ilgili
konulardan sorumlu yerel idare personelinin ülke içinde yerinden olma
konusuna hak temelli bir yaklaşım göstermesi yönünde kapasitelerinin
geliştirilmesini içerecek bir şekilde genişletilebilir. Bu bileşen, eğitim modülünün oluşturulması ve pilot uygulamasının
yapılmasından hedef kitlenin genişletilmesine adım adım,
aşamalı bir yaklaşımla uygulanacaktır. Bu nedenle, bilinçlenme ve eğitim
ihtiyaçlarını karşılamak için UNDP aşağıdakileri gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır:
• Diğer mülteci ve göç konularında yürütülen eğitim
programlarında elde edilen bilgi ve deneyimlerden azami düzeyde yararlanmak
için BM Ülke İçinde Yerinden Olmuş Kişiler Çalışma Grubu üyeleriyle ortak
çalışma yürütmek.
• ÜİYOK konusunda eğitim verebilecek bir kurum tespit etmek. Bu
büyük olasılıkla, benzer konularda Türkiye’de eğitim veren, BM
kuruluşlarına danışılarak tespit edilecek, insan hakları alanında uzmanlığı
olan ve ÜİYOK’i destekleyen bir üniversite
olacaktır.
• HDÖ’lere uygun bir günlük farkındalık yaratma modülü
geliştirmek. Bu modül, geri dönüş, bütünleşme,
tazminat ve mülkiyet konularının da dahil olduğu, ÜİYOK’e
özgü sorunları kapsayacaktır.
• Modülü, modülün uygulanmasından
çıkarılacak dersler üzerine inşa edilecek eğitim çalıştayları
yürütmek üzere kullanmak, sonrasında modülün kapsamını daha sonraki çalıştaylar için geliştirmek üzere çalışmak.
• İlk uygulamadan elde edilecek bilgi ve deneyimden hareketle, modülün üst düzey hükümet yetkilileri ve güvenlik
birimlerinin bulunduğu forumlarda nasıl kullanılabileceğini incelemek.
Modül, hükümet politikasının geliştirilmesine uygulanacak standartları;
geri dönüş, tazminat, mülkiyet ve eğitim alanlarında en iyi uygulamaları
kapsayacak şekilde genişletilebilir.
Bu bileşen, bir yandan HDÖ’leri hükümet tarafından başlatılan diyalog sürecine
dahil etmeye yardımcı olup, ÜİYOK araştırması için
Hacettepe Üniversitesi tarafından organize edilen toplantılara daha
donanımlı bir şekilde katılmalarını sağlarken, öte yandan Norveç Mülteci Konseyi
tarafından düzenlenen eğitim kurslarına katılmış yerel idare personeliyle
de ilişkilerini güçlendirecektir. HDÖ’lerin bir
ÜİYOK programına etkin bir şekilde katılması, yani diyalog ve planlama
sürecine katılmadan insan hakları izleme ve uygulamasına kadar uzanan
değişik etkinliklerde bulunması için, çok çeşitli destek ve kapasite
geliştirme çalışmalarının yapılmasını gerektirebilir. Bu etkinliklerin
taslak bir listesi aşağıda belirtilmiştir:
• HDÖ’lerin ÜİYOK’in
savunucusu olarak araştırma sürecine etkin olarak katılmalarını sağlamak
üzere kapasitelerini artırmaya yardım etmek.
• Hem taşra düzeyinde, hem de büyük şehirlerde faal olan, ÜİYOK’le çalışan ve ÜİYOK’le
ilgili konuları destekleyen HDÖ’leri belirlemek.
• Bu HDÖ’lere, ÜİYOK’le
ilgili konularda BM Yol Gösterici İlkelere uygun bir şekilde uzmanlaşmaları
için yardım etmek.
• HDÖ’lerin, ÜİYOK ve benzeri zayıf
sosyal grupları hedefleyen yerel ve bölgesel düzeydeki kalkınma planlaması
koordinasyon forumlarına katılmaları için yeterli mekanizmalara sahip
olmalarını sağlamak.
• HDÖ’leri yeni tazminat yasası
hakkında ÜİYOK’e danışmanlık verecek kapasiteye
kavuşturmak.
• HDÖ’lerin ÜİYOK’e
yönelik savunu becerilerini geliştirmek.
• HDÖ’lere ÜİYOK’le
ilgili proje planlamasında yardımcı olmak.
• HDÖ’lerin proje tekliflerini fonlama yapan örgütlere sunmalarında yardımcı olmak.
III.
Kısım: Yönetimin Örgütlenmesi ve Zaman Çizelgesi
UNDP projeyi yürütecek,
izleyecek, uygulamasını değerlendirecek ve standart UNDP usullerine göre
raporlayacaktır.
Dışişleri Bakanlığı, Devlet
Planlama Teşkilatı, İçişleri Bakanlığı ve UNDP Türkiye’den oluşan
Yönlendirme Komitesi projeye genel bir rehberlik sunacak; proje çıktılarını
ve bu çıktıların ulusal kalkınma hedeflerine katkısını izleyecektir.
Proje, Şubat 2006’da
tamamlanması planlanan ve NEE tarafından yürütülen araştırmayı izlemeye
yardım edecek şekilde tasarlanmıştır. Bu nedenle, projenin zaman çizelgesi
araştırmanın zaman çizelgesiyle örtüşmekte ancak yukarıda 2. etkinlikte
tanımlanan pilot uygulamaları tamamlamak için bu süreyi aşmaktadır. Bir
başka deyişle "1. Etkinlik. Araştırmayı İzleme" araştırma ile eş
zamanlı olarak sona ererken, "2. Etkinlik: Bir Pilot Projenin
Geliştirilmesi" araştırmanın ikinci yarısı ile örtüşmekte ve 2006 yılında
da devam etmektedir. 3. ve 4. etkinlikler 2007 yılına uzamaktadır.
IV.
Kısım: İzleme ve Değerlendirme
Projenin izlenmesi ve
değerlendirilmesi UNDP tarafından tasarlanan ilkeler ve usullere uygun bir
şekilde gerçekleştirilecektir. Bunun sağlanması için aşağıdakilere ihtiyaç
duyulmaktadır:
Üç Aylık İlerleme Raporları: Uygulayıcı kuruluş olarak UNDP Üç Aylık İlerleme ve Maliyet
Raporu hazırlayacaktır.
Yıllık İlerleme Raporu: UNDP yıl sonunda bir Yıllık İlerleme
Raporu hazırlayacaktır. Bu rapor projenin performansını ölçen kapsamlı bir
rapor olacaktır.
Projenin bir ön çalışma olma
niteliği gereği, her iki rapor da başarı göstergeleri ile desteklenecektir.
Başarı göstergeleri projenin başında DPT ile işbirliği içerisinde
hazırlanacak ve hem araştırmayı izlemede hem de pilot projenin
sürdürülebilirliğini değerlendirmede UNDP’nin
T.C. Hükümetine verdiği desteğin etkinliğinin ölçülmesinde kullanılacaktır.
Proje, UNDP mali inceleme
gerekleri uyarınca, proje süreci boyunca en az bir kere denetlenecektir.
Denetim için uygun mali hükümler proje bütçesine dahil
edilmiştir.
V.
Kısım: Hukuksal Bağlam
Bu proje belgesi, ekli Proje
Belgesine Ek Hükümlerde öngörülen belgedir. Ev sahibi ülkenin uygulama
kuruluşu, Proje Belgesine Ek Hükümlerin amaçları bakımından, Ekli Belgede
hükümetin işbirliği kuruluşu kavramına karşılık gelmektedir.
UNDP Daimi Temsilcisinin
imzasıyla, Temsilciye proje belgesini imzalayan diğer imzacıların teklif
edilen değişikliklere hiçbir itirazı olmadığına dair güvence verilmesi
şartıyla, proje belgesinde aşağıdaki türden değişiklikler yapılabilir:
(a) Proje belgesinin eklerinin
herhangi birinde yapılacak değişiklik veya ekleme (Standart Temel Destek
Anlaşmasına taraf olmayan devletler açısından değiştirilmesi mümkün olmayan
ve UNDP yardımı için kabulü bir ön şart olan Standart Hukuk Metni hariç);
(b) Bir projenin yakın dönemli
amaçları, çıktıları ve etkinlikleri üzerinde önemli değişiklikler yapmayan,
fakat girdilerin yeniden düzenlenmesi veya enflasyona bağlı maliyet
artışları nedeniyle yapılan düzeltmeler; ve
(c) Önceden kabul edilmiş proje
girdilerinin dağıtımının yeniden hesaplanması veya enflasyona bağlı olarak
artan uzmanlık maliyetleri ve diğer masrafları yansıtan veya kurumun
harcama esnekliğini göz önünde bulunduran zorunlu yıllık düzeltmeler.
EK 1 - İLAVE HÜKÜMLER
SBAA OLMAYAN ÜLKELER İÇİN STANDART HUKUKİ METİN
İşbu Proje Belgesi, diğer anlaşmaların yanı sıra,
T.C. Hükümeti ile Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı arasında 21 Ekim
1965 tarihinde teknik yardım ile ilgili olarak imzalanan Tadil Edilmiş
Standart Anlaşma’nın hukuki çerçevesi içinde uygulanacaktır. Özellikle,
Hükümet’e, Ayrıcalık ve Bağışıklıklar Sözleşmesi’nin hükümlerini uygulama
yükümlülüğünü getiren 5’inci maddesinin 1’inci fıkrası hükümlerinin, bu
proje uyarınca ifa olunan teknik yardıma uygun olduğu ölçüde uygulanacağı
kabul edilmektedir.
________________________
1Bkz. http://europa.eu.int/comm/enlargement/reoprt_2004/pdf/rr_tr_2004_en.pdf
2Bkz http://www. brookings.org/
3Bkz. http://www.reliefweb.int/ocha_ol/pub/idp_gp/idp.html
|