Madde 1 — Bu Yönetmeliğin amacı, Ufuk Üniversitesine bağlı Fakülte, Yüksekokul ve Meslek Yüksekokullarında öğrenim gören öğrencilerin eğitim-öğretim süresiyle sınav ve değerlendirme esaslarını belirlemektir.
Kapsam
YÜRÜTME VE İDARE BÖLÜMÜ · Yönetmelik
Ufuk Üniversitesi Ön Lisans ve Lisans Eğitim-Öğretim Sınav ve Değerlendirme Yönetmeliği
RG 12.10.2002Kurum Ufuk Üniversitesi
Dayanağı2547 sayılı Kanun
—— • —— Ufuk Üniversitesinden : BİRİNCİ BÖLÜM Amaç ve Kapsam Amaç
Madde 2 — Bu Yönetmelik Ufuk Üniversitesinin Tıp Fakültesi dışındaki, Fakülte, Yüksek Okul ve Meslek Yüksek Okullarında yürütülen Ön Lisans, Lisans ve Eğitim Fakültesinin 5 yıllık Orta Öğretim Alan Öğretmenliği Tezsiz Yüksek Lisans düzeyindeki eğitim-öğretim ve sınav esaslarını kapsar.
Dayanak
Madde 3 — Bu Yönetmelik 2547 sayılı Yüksek Öğretim Kanunu ve değişiklikleri ile, 4488 sayılı Ufuk Üniversitesi Kuruluş Kanunu ve Ufuk Üniversitesi Ana Yönetmeliğine dayanılarak hazırlanmıştır.
Tanımlar
Madde 4 — Bu Yönetmelikte yer alan;
Üniversite
: Ufuk Üniversitesini
Mütevelli Heyet
: Ufuk Üniversitesi Mütevelli Heyetini
Rektör
: Ufuk Üniversitesi Rektörünü
Senato
: Ufuk Üniversitesi Senatosunu
Üniversite Yönetim Kurulu
: Ufuk Üniversitesi Yönetim Kurulunu
Dekan
: Fakülte Dekanını
Müdür
: Yüksekokul veya Meslek Yüksekokulu Müdürünü
Yönetim Kurulu
: Fakülte veya Yüksekokul Yönetim Kurulunu
Kurul
: Fakülte veya Yüksekokul Kurulunu ifade eder.
İKİNCİ BÖLÜM Eğitim – Öğretim ve Değerlendirme
Eğitim-Öğretim Yılı
Madde 5 — Eğitim-öğretim yarıyıl esasına göre düzenlenir. Bir eğitim-öğretim yılı, her biri sınav süreleri de dahil onaltı haftalık, Güz ve Bahar Yarıyıllarından oluşur. Senato, gerekli gördüğü hallerde yarıyıl sürelerini uzatabilir veya kısaltabilir. Ayrıca, yaz yarıyıl eğitim-öğretim yönetmeliğine göre, Yaz Yarıyılı ve Yoğunlaştırılmış Yaz Yarıyılı eğitim-öğretimi Senatonun kararı ve Mütevelli Heyetinin onayı ile yapılabilir. Uygun görülen fakülte-bölüm ve programlarda ilgili mevzuat kurallarına uygun olarak ikili veya Gece eğitim-öğretim programları düzenlenebilir. Bu durumda eğitim-öğretim süreleri, Senatonun önerisi Mütevelli Heyetinin kabul ettiği usul ve esaslar çerçevesinde belirlenir.
Öğretim Programları
Madde 6 — Fakülte ve Yüksekokullarda izlenecek eğitim-öğretim programları ve derslerin dağılımı, Fakülte/Yüksekokul Kurulunun kararı ve Senatonun onayı ile kesinleşir.
Fakülte ve Yüksekokullarda zorunlu, seçmeli dersler dışında ayrıca seminer, staj, uygulama ve laboratuvar, proje ve benzeri eğitim-öğretim çalışmaları yarıyıl çalışmaları olarak değerlendirilir.
Zorunlu, Seçmeli ve Ön-Koşullu Dersler
Madde 7 — Dersler Zorunlu ve Seçmeli olmak üzere iki guruba ayrılır. Her öğrenci kayıtlı olduğu Fakülte bölüm/programın zorunlu derslerini almakla yükümlüdür. Ders programında seçmeli dersler yer alıyor ise, öğrencinin alacağı seçmeli dersler, öğrencinin isteği de göz önünde tutularak danışmanın önerisiyle belirlenir. Ön koşullu ders alt yarıyılda yer alan derslerden bir veya bir kaçının başarılması koşulu aranılan derstir. Ön-koşullu dersler ve ön-koşulları, ilgili Eğitim-Öğretim Kurulunun önerisi ve Senatonun onayından sonra kesinleşir.
Derslerin Kredi Değeri
Madde 8 — Bir dersin kredi değeri, o dersin haftalık teorik ders saatlerinin tamamı ile laboratuvar, uygulama, atölye veya stüdyoların haftalık saatlerinin yarısından oluşur. Not ortalamalarına katılamayacağı Senato tarafından kabul edilen dersler kredisizdir. Bu derslerin haftalık teorik ve uygulamalı saatlerinin belirtilmesi ile yetinilir.
Ders Yükü
Madde 9 — Ders Programlarında yer alan derslerin o yarıyıldaki kredilerin toplamı öğrencinin normal ders yüküdür. Derslerin kredi değeri esasına göre ders yükü, Fakülte/Yüksekokul Kurulunun önerisi ve Senatonun kararı ile belirlenir. Normal programlarından geri kalmış ve derslerini tamamlamak isteyen veya not yükseltmek amacıyla yeni ders almak isteyen öğrencilerin, ders yükü genel not ortalamalarının en az "2.50" olması koşulu ve danışmanın onayı ile bir ders arttırılabilir. Genel not ortalaması, en az "3.00" olması koşulu, danışmanın uygun görmesi ve bölüm başkanın kararı ile en fazla iki ders arttırılabilir. Genel not ortalaması 2.00’nin altında olan öğrencilerin, ders yükleri istekli olmaları ve bölüm başkanı kararı ile en fazla iki derse kadar azaltılabilir. Ön koşullu dersler, bu kapsamın dışındadır. Not yükseltmek amacı ile ders tekrarı yapılabilir. Bu maddede belirtilen hallerde öğrenciden alınacak ücretler Mütevelli Heyet tarafından her akademik yıl için yeniden belirlenir.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Devam ve Sınıf Geçme
Derslere Devam
Madde 10 — Öğrenciler derslere, uygulamalara katılmak zorundadırlar. Derslere ve uygulamalara en az % 80 devam gerekir. Bu koşulu sağlamayan öğrenciler, o dersten başarısız sayılır. Öğrencilerin devam durumları izlenir.
Sınavlar ve Değerlendirme
Madde 11 — Öğrenciler ara sınav ve yarıyıl içi çalışmalarından başka bir de yarıyıl sonu sınavına girerler. Her yarıyılda en az bir ara sınavı yapılır. Ara sınav tarihleri yarıyılın ilk ayı içersinde ilan edilir. Ara sınavlar dışında önceden tarih belirlenmeksizin kısa süreli sınavlar yapılabilir. Yarıyıl sonu sınavları Üniversite tarafından saptanan ve ilan edilen yer ve zamanlarda yapılır. Bir öğrenciye verilecek yarıyıl sonu başarı notu, yarıyıl içi sınav ve yarıyıl sonu sınavı sonuçları ile yarıyıl içi çalışmaları göz önünde tutularak belirlenir. Yarıyıl içi sınav ve çalışmaların ağırlığı %40, yarıyıl sonu sınav ağırlığı %60’dır. Bu ağırlıklar Senato kararı ile değiştirilebilir. Birden fazla ara sınav yapılırsa bu sınavların ortalaması alınır. Fakülte Yönetim Kurulunca haklı ve geçerli görülen bir nedenle herhangi bir sınava giremeyen öğrencilere mazeret sınav hakkı verilir. Ara sınav ve/veya yarıyıl sonu sınavını gerektirmeyen dersler, ilgili Fakülte Dekanlığı/Yüksekokul Müdürlüğünce saptanarak Öğrenci İşlerine bildirilir. Bu durumda, yarıyıl sonu ders notu öğrencinin yarıyıl içi çalışmaları göz önünde tutularak verilir.
Belirlenen eğitim-öğretim ücretini ödemeyen öğrenci yarıyıl sonu sınavına giremez. Sınavlar, Dini ve Milli Bayramlar dışında cumartesi ve pazar günleri de yapılabilir. Bir ders ve o dersin uygulama ve/veya laboratuvarı ayrı ayrı değerlendirilebilir. Yarıyıl sonu ders notu ilgili Dekanlığa ve Yüksekokul Müdürlüğüne verildiği anda kesinleşir.
Başarı Notları
Madde 12 — Öğrencilere aldıkları her ders için, aşağıdaki harf notlarından biri öğretim elemanı tarafından yarıyıl sonu ders notu olarak verilir.
Harf notlarının katsayıları ve 100 puan üzerinden karşılıkları aşağıda gösterilmiştir.
Yarıyıl Başarı Notu
Katsayı
Puan
AA
4.0
90-100
BA
3.5
80-89
BB
3.0
70-79
CB
2.5
65-69
CC
2.0
60-64
DC
1.5
55-59
DD
1.0
50-54
FF
0
0-49
Ortalamalara Katılmayan Notlar
I – Eksik S – Yeterli (Geçer)
U – Yetersiz (Kalır)
EX – Muaf
W – Dersten Çekilmiş NA - Devamsızlık Nedeniyle Başarısız (I) Notu; hastalık veya geçerli başka bir nedenle yarıyıl içinde başarılı olduğu halde ders için gerekli koşulları tamamlayamayan öğrencilere öğretim elemanınca (I) Notu verilir. Öğrenci, herhangi bir dersten (I) notu aldığı takdirde, öğretim elemanının notları Öğrenci İşlerine teslim tarihinden itibaren 15 gün içinde eksiklerini tamamlayarak bir not almak zorundadır. Aksi halde (I) notu kendiliğinden (FF) haline gelir. Ancak, uzayan bir hastalık ve benzeri hallerde, Bölüm başkanlığının önerisi ve fakülte/yüksekokul Yönetim Kurulunun onayıyla (I) notunun süresi bir sonraki kayıt yarıyılının başlangıcına kadar uzatılabilir. (S) Notu; not ortalamalarına katılmayan derslerden geçen öğrencilere verilir. Dışardan nakil yolu ile gelip yönetmelik gereğince herhangi bir dersi tekrarlaması gereken öğrencilere (S) notu verilemez. (S) notu ortalama hesaplarına dahil edilmez. Öğrenci değişim programlarında alınan derslerin kredi eşdeğerliliği ve notların intibakı ilgili fakülte/yüksekokul Yönetim Kurulu tarafından yapılır. (U) Notu; not ortalamalarına katılmayan derslerden başarı gösteremeyen öğrencilere verilir.
(EX) Notu; Senatoca belirlenen derslerden ilgili bölüm/yüksekokul tarafından uygulanan muafiyet sınavı sonucunda kredisiz olarak muaf tutulan öğrencilere verilir. (EX) notu ayrıca Üniversite dışından nakil yolu ile gelen veya ÖSYM sınavı ile Üniversiteye yeniden kaydolan öğrencilere evvelce bir yüksek öğretim kurumundan almış oldukları ve denkliği fakülte/yüksekokul Yönetim Kurulunca tanınan dersler için verilir. (EX) notu ortalamaya katılmaz, ancak not belgelerinde kredisi ile birlikte gösterilir.
(W) Notu; normal ders ekleme ve ders bırakma süresi bittikten sonra öğrencinin yarıyıl başından itibaren ilk on hafta içinde, danışmanının önerisi ve öğretim elemanının oluru ile çekilmesine izin verilen bir ders için kullanılır. Öğrencilerin bu şekilde dersten çekilmelerinde aşağıdaki kurallar uygulanır. a) Bir öğrenci, lisans programının ilk iki yarıyılındaki derslerden (daha önce geçer not aldığı ve zorunlu olmadığı halde not ortalamasını yükseltmek amacı ile tekrarladığı dersler hariç) çekilemez. b) Bir öğrenci, tekrarlamak zorunda olduğu derslerden çekilemez. c) Bir öğrenciye bir yarıyılda en çok bir ders olmak üzere, Meslek Yüksek Okulunda en çok üç, Lisans Öğreniminde bütün lisans öğrenimi boyunca en çok altı dersten danışmanın önerisi ve öğretim elemanının oluru ile çekilme izni verilebilir. Ufuk Üniversitesi ile yurt dışındaki eğitim kurumları veya resmi kuruluşlar arasında imzalanmış olan özel antlaşmalar kapsamında Ufuk Üniversitesinde öğrenim gören değişim öğrencileri ve ziyaretçi öğrenciler dersten çekilme işlemini öğretim üyesinin izni ile yapabilir. Bu durumdaki öğrenciler için (W) notuna ilişkin kurallar uygulanmaz. (NA) Notu; derse devam yükümlülüklerini yerine getirmeyen veya ders uygulamalarına ilişkin koşulları yerine getiremediği için başarısız olan öğrencilere öğretim elemanı tarafından (NA) notu verilir. (NA) notu, not ortalaması hesabında (FF) notu işlemi görür. Bir dersten (NA) notu alan öğrenci, bu ders için ek sınav haklarından yararlanamaz.
Sınav Sonuçlarına İtiraz
Madde 13 — Öğrenciler ilgili Yönetim tarafından ilan edilen sınav sonuçlarına 1 hafta içinde itiraz edebilirler. Notlarla ilgili herhangi bir maddi hata olması halinde, düzeltme ilgili Fakülte/Yüksekokul Yönetim Kurulu Kararı ile olur.
Not Ortalamalarının Hesabı
Madde 14 — Her yarıyıl sonunda her öğrencinin yarıyıl başarı not ortalaması ve genel başarı not ortalaması hesaplanır. Bir öğrencinin bir dersten aldığı toplam kredi, o dersin kredi değeri ile aldığı başarı notu katsayısının çarpımı ile elde edilir. Herhangi bir yarıyılın başarı notu ortalamasını bulmak için, o yarıyılda öğrencinin bütün derslerden aldığı toplam kredi tutarı, alınan derslerin kredi değeri toplamına bölünür. Elde edilen ortalama, virgülden sonra iki basamaklı olarak gösterilir. Genel not ortalaması, öğrencinin Üniversiteye girişinden itibaren almış olduğu ve kayıtlı bulunduğu programda kredi hesabına katılan derslerin tümü dikkate alınarak hesaplanır. Genel not ortalamasına tekrar edilen derslerden alınan en son not katılır. Bütün notlar öğrencinin not belgesine geçirilir.
Öğrencilerin Başarı Durumu
Madde 15 — Genel not ortalaması ve yarıyıl not ortalaması en az 2.00 olan öğrenciler başarılı sayılırlar. Bu öğrencilerden bir yarıyıl sonunda en az normal ders yükü ile, o yarıyılın not ortalaması 4.00 olanlar yarıyıl onur öğrencisi sayılırlar. Bu öğrencilerin listesi her yarıyıl sonunda ilan edilir. Yarıyıl not ortalaması 2.00 den az olan öğrenciler sınamalı öğrenci olur. Sınamalı öğrencilerin başarılı sayılabilmeleri için sınamalı duruma düştükleri yarıyılı izleyen yarıyılda yarıyıl not ortalamasının en az 2.00 olması gerekir.
Ders Tekrarı
Madde 16 — Bir dersten (FF), (W) veya (U) notu alan veya dersi normal yarıyılında almayan öğrenciler, bu dersi tekrar verildiği ilk yarıyılda almak zorundadırlar. Bu dersler seçmeli veya sonradan programdan çıkarılan dersler ise, öğrenciler, bunların yerine kayıtlı oldukları Fakülte Yönetim Kurulu veya Bölüm Kurulunun uygun gördüğü dersleri alırlar. Öğrenciler genel not ortalamasını yükseltmek amacı ile bulundukları yarıyılda almaları gereken derslere ek olarak (CC)’nin altında not aldıkları dersleri Mütevelli Heyetin belirlediği ücreti ödeyerek tekrarlayabilirler. Tekrarlanan derste, önceki not ne olursa olsun, alınan son not geçerlidir.
Son İki Yarıyıl Tekrarı
Madde 17 — Sınamalı öğrencilerden izleyen yarıyıl sonunda da yarıyıl not ortalamaları 2.00 dan az olan öğrenciler son iki yarıyılda (CC) nin altında aldıkları tüm dersleri tekrarlar. Tekrar durumuna düşen öğrenciler ders yüklerinin uygun olması ve ders saatlerinin çakışmaması halinde danışmanlarının önerisi, Bölüm Başkanının onayı ile ders programında bulunan diğer derslerden de alabilirler. Birbirini izleyen iki yarıyıl tekrar hakkı öğrenim süresince sadece iki kez verilir. Ancak aynı iki yarıyıl birden fazla tekrarlanamaz. Tekrarlamalarda da başarılı olamayan öğrencilerin Üniversite ile ilişkileri kesilir.
Ek Sınavlar
Madde 18 — Madde 19’ a göre ilişiği kesilen öğrencilere, son iki yarıyıl içinde (CC) nin altında not aldıkları ve devam koşullarını yerine getirdikleri en çok üç ders için, üç yıl içinde kullanacakları üç ek sınav hakkı verilir. Ek sınav hakkından yararlanmak isteyen öğrenciler, hangi derslerden sınava girmek istediklerini belirttikleri bir dilekçe ile, ilişik kesme yazısında belirtilen süre içerisinde, Rektörlüğe başvururlar. Ek sınavlar, ilişiklerin kesildiği tarihi izleyen güz yarıyılı öncesi ve ilan edilen tarihlerde yapılır. Sınava girmeyenler için mazeret sınavı yapılmaz. Ek sınavlarda girilen süreler öğretim süresinden sayılmaz. Ek sınav hakkını kullananlar, öğrencilik haklarından yararlanamazlar. Ek sınava girenlerden Mütevelli Heyet tarafından belirlenen sınav ücreti alınır. Sınavlarda alınan notlar, yarıyıl başarı notu yerine geçer ve bu Yönetmelikte belirlenen esaslara göre başarılı sayılanlar, öğrenimlerine kaldıkları yerden devam ederler. Bu Yönetmeliğin diğer hükümleri saklı kalmak kaydıyla, azami öğretim süresi sonunda mezun olmak için beş dersten fazla dersi kalanlara daha önce alıp başarısız oldukları dersler için iki ek sınav hakkı verilir. Bu sınavlar sonunda başarısız (mezuniyet için kalan) ders sayısını en fazla beş derse indirenlere, bu dersler için üç yarıyıl, ek sınavları almadan dört veya beş dersi kalmış olanlara bu dersler için dört yarıyıl, üç veya daha az dersi kalmış olanlara bu dersler için sınırsız ek süre tanınır. Bunlardan uygulamalı, uygulaması olan ve daha önce alınmamış dersler için devam koşulu aranır. Bunun dışındaki dersler için devam koşulu aranmaz. Devam koşulu aranmayan dersler için öğretim elemanı tarafından öğrenciye verilecek yarıyıl sonu notlarında, yarıyıl içi ve yarıyıl sonu sınav sonuçları göz önünde tutulur. Mezun olabilmek için gerekli bütün derslerden başarılı oldukları halde, genel not ortalamaları 2.00’dan az olduğu için ilişiği kesilme durumuna gelen öğrencilere, not ortalamalarını yükseltmek üzere diledikleri son iki yarıyıl derslerinden sınırsız ek süre tanınır. Ek sınavlara, üst üste veya aralıklı olarak toplam üç eğitim-öğretim yılı hiç girmeyen öğrenci, ek sınav hakkından vazgeçmiş sayılır ve bu haktan yararlanamaz. Bu tür sınavlar ilgili dersin yarıyıl sonu sınavlarıyla birlikte yapılır. Her bir dersin sınavı için Mütevelli Heyet tarafından belirlenen sınav ücreti alınır. Ek sınavlara gireceklerin, yarıyıl sonu sınav tarihinden bir ay önce, sınav ücretini ödeyerek, sınava girecekleri dersleri belirtir yazılı başvurularını Rektörlüğe vermeleri gerekir.
Son Yarıyılda Başarısız Öğrenciler
Madde 19 — Son yarıyıla kadar aldığı dersleri başarı ile tamamladığı halde son yarıyılda not ortalaması 2.00 nin altında olan öğrencilere son yarıyılda not ortalamalarına katılan en çok iki dersten (FF) notu alan ve/veya not ortalamalarına katılmayan en çok bir dersten (U) notu alan öğrencilere eksiklerini tamamlamak veya yeni bir sınava girmek üzere, ek bir süre verilir. Öğrencinin yarıyıl sonu başarı durumu ek süre sonunda aldığı notlar esas alınarak hesaplanır. Son yarıyılda (FF) notu almadıkları halde genel not ortalamaları 2.00’nin altına düşen öğrencilere, bu yarıyılda (DD), (DC) veya (CC) notu aldıkları en çok iki dersten yukarıdaki şartlarla ek süre verilebilir. Durumları bu maddeye uyan öğrenciler yarıyıl sonu sınav sonuçları ilan edildikten sonra bir hafta içinde ilgili Fakülte veya Yüksekokula bir dilekçe ile başvururlar. Durumu incelenen öğrenciye ve ilgili öğretim elemanlarına hangi derslerden ek süre tanındığını bildirir. Bu maddede öngörülen ek süre ve ek sınav hakkı bir öğrenciye bir kez tanınır.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Çeşitli Hükümler
Disiplin İşlemleri
Madde 20 — Ufuk Üniversitesinde kayıtlı öğrencilerin tümü Yükseköğretim Kurumları Disiplin Yönetmeliği hükümlerine tabidir.
Lisans Diplomasının Verilme Koşulu
Madde 21 — Lisans diploması verilebilmesi için öğrencinin kayıtlı olduğu bölümün lisans programındaki dersleri tamamlamış olması ve genel not ortalamasının 2.00'nin altında olmaması gerekir. Lisans öğrenimi genel not ortalaması 4.00 olan öğrenciler "Onur" listesine geçerek mezun olurlar. "Onur" listesine geçen öğrencilerin durumu diplomalarında belirtilir. Başka bir üniversiteden nakil yoluyla gelen öğrencilerin lisans diploması alabilmeleri için en az son iki yarıyıl Ufuk Üniversitesinde öğrenim görmüş olmaları zorunludur.
Tezsiz Yüksek Lisans Diploması Verilme Koşulu
Madde 22 — Eğitim Fakültesinin 5 yıllık Orta Öğretim Alan Öğretmenliği Programlarını başarıyla tamamlayan öğrencilere tezsiz yüksek lisans diploması verilir.
Öğrenim Süresi
Madde 23 — İki yıllık önlisans öğretimi en fazla dört yılda, dört yıllık lisans öğretimi en fazla yedi yılda, beş yıllık Ortaöğretim Alan Öğretmenliği en fazla on yılda tamamlanır.
Ön Lisans Diploması Verilme Koşulları
Madde 24 — Lisans öğrenimini tamamlamayanların veya tamamlayamayanların ön lisans diploması almaları veya meslek yüksekokullarına intibak ettirilmeleri Yükseköğretim Kurulu tarafından hazırlanan yönetmelik esaslarına göre düzenlenir. Ön lisans diploması verilebilmesi için gerekli derslerin her birinden en az (DD) veya (S) notu alınmış olması zorunludur.
Anlaşmalı Yurt Dışı Üniversiteleri ile Öğrenci Değişimi
Madde 25 — Ufuk Üniversitesi ile yurtdışındaki bir üniversite arasında yapılan anlaşma uyarınca, öğrenci değişimi çerçevesinde üniversite tarafından bir veya iki yarıyıl yurt dışındaki üniversitelere öğrenci gönderilebilir veya yurt dışındaki bu üniversitelerden öğrenci kabul edilebilir. Bu süre içinde öğrencinin Ufuk Üniversitesindeki kaydı devam eder ve bu süre öğretim süresinden sayılır. Öğrencinin, danışmanının onayı ile yurt dışındaki üniversitede aldığı dersler ve bunların başarı notunun nasıl yansıtılacağı ilgili fakülte/yüksekokul Yönetim Kurulu tarafından kararlaştırılır.
Yürürlükten Kaldırma
Madde 26 — 22 Mayıs 2000 tarih ve 24056 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Ufuk Üniversitesi Ön lisans ve Lisans Eğitim Öğretim ve Sınav Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır.
Yürürlük
Madde 27 — Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Yürütme
Madde 28 — Bu Yönetmelik hükümlerini Ufuk Üniversitesi Rektörü yürütür.
Sayfa Başı