50 çalışan eşiği neyi değiştirir, neyi değiştirmez?
Önce yaygın bir yanlışı düzeltelim: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çalışan sayısına bakmaksızın kamu ve özel sektördeki bütün işyerlerine uygulanır (m.2). Risk değerlendirmesi, acil durum planı, çalışan eğitimi ve sağlık gözetimi tek çalışanlı işyerinde de zorunludur. 50 eşiği yalnızca birkaç yükümlülüğü tetikler ya da ağırlaştırır:
- İSG kurulu (m.22): elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu, altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde kurul kurulur.
- Çalışan temsilcisi sayısı (m.20): 2-50 çalışanda bir temsilci yeterken 51-100 çalışanda iki temsilci gerekir.
- İşverenin İSG hizmetini kendisinin yürütmesi (m.6): az tehlikeli sınıfta ve 50'den az çalışanı olan işyerlerinde işveren, Bakanlığın eğitimini tamamlayarak iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi hizmetini kendisi yürütebilir; 50'yi geçince bu kolaylık biter.
- Engelli istihdamı (4857 sayılı İş Kanunu m.30): 50 ve üzeri çalışanı olan özel sektör işyerleri toplam çalışanın yüzde üçü oranında engelli çalıştırmak zorundadır.
Çalışan sayısı hesaplanırken Kanun'daki "çalışan" tanımı esas alınır (m.3): kendi özel kanunlarındaki statülerine bakılmaksızın işyerinde istihdam edilen bütün gerçek kişiler, çırak ve stajyerler dahil. Kısmi süreli ve belirli süreli çalışanlar sayıya girer; sayı aynı işverenin aynı işyerindeki toplam üzerinden hesaplanır. Alt işveren çalışanları ise kurul bakımından ayrı bir kurala tabidir, aşağıda açıklanıyor.
İSG kurulu: kimlerden oluşur, ne sıklıkla toplanır?
Kurulun yapısını İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları Hakkında Yönetmelik belirler. Başkan işveren ya da işveren vekilidir; iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, insan kaynakları veya personel işlerinden sorumlu bir kişi, varsa sivil savunma uzmanı, varsa formen ya da ustabaşı ve çalışan temsilcisi üyedir. Kurulun sekreterliğini iş güvenliği uzmanı yürütür.
Toplantı sıklığı tehlike sınıfına göre değişir: çok tehlikeli işyerlerinde ayda bir, tehlikeli işyerlerinde iki ayda bir, az tehlikeli işyerlerinde üç ayda bir. Toplantı tutanağa bağlanır; alınan kararlar işveren için bağlayıcıdır, Kanun m.22/3 işverenin kurul kararlarını uygulamakla yükümlü olduğunu açıkça söyler. Kurul üyelerine yönetmelikte sayılan konularda eğitim verilmesi de işverenin görevidir.
Asıl işveren-alt işveren ilişkisinde m.22/2 üç ihtimal öngörür: her ikisinin de kurulu varsa koordinasyon asıl işverendedir; yalnız birinin kurulu varsa diğeri kurula temsilci yollar; hiçbirinin tek başına 50 çalışanı yokken toplamı 50'yi buluyorsa asıl işveren ortak bir kurul kurar.
İş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve diğer sağlık personeli
m.6 her işvereni çalışanları arasından iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmekle, çok tehlikeli sınıfta on ve daha fazla çalışanı varsa diğer sağlık personeli de görevlendirmekle yükümlü kılar. İşyerinde bu nitelikte personel yoksa hizmet ortak sağlık ve güvenlik biriminden (OSGB) alınır; görevlendirme ve sözleşmeler İSG-KATİP üzerinden yapılır. Uzman ve hekimin aylık asgari çalışma süresi, çalışan başına dakika olarak ilgili yönetmeliklerde tehlike sınıfına göre belirlenmiştir; işyerinin tehlike sınıfı ise NACE koduna göre tebliğle ilan edilen listeden bulunur.
Küçük ve az tehlikeli işyerleri için önemli bir not: bu yükümlülüğün 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri ile kamu kurumları bakımından yürürlüğü m.38'de birkaç kez ertelenmiştir. 50'yi geçen bir işyeri için erteleme zaten söz konusu değildir; güncel yürürlük durumunu ve son değişiklikleri Kanun'un mevfit sayfasından takip edin.
Çalışan temsilcisi sayısı ve seçimi
m.20'ye göre işveren, işyerinin değişik bölümlerindeki riskleri ve çalışan sayılarını göz önünde bulundurarak çalışan temsilcisi görevlendirir: iki ile elli arasında çalışanı olan işyerinde bir, elli bir ile yüz arasında iki, yüz bir ile beş yüz arasında üç, beş yüz bir ile bin arasında dört, bin bir ile iki bin arasında beş, iki binden fazla çalışanı olan işyerlerinde altı temsilci. Birden fazla temsilci varsa aralarından baş temsilci seçilir.
Temsilci seçimle belirlenir; seçim yapılamazsa işveren atar. Nitelikler, seçim usulü ve eğitim, Çalışan Temsilcisinin Nitelikleri ve Seçilme Usul ve Esaslarına İlişkin Tebliğ'de düzenlenmiştir. Temsilci kurulun doğal üyesidir; tehlike kaynağının yok edilmesi ya da riskin azaltılması için işverene öneride bulunma ve gerekli tedbirlerin alınmasını isteme hakkı vardır, bu görevi nedeniyle hakları kısıtlanamaz.
Eşikten bağımsız yükümlülükler: kontrol için hatırlatma
50'yi geçen bir işyeri çoğu zaman büyümenin ortasındadır ve zaten var olan yükümlülükler de tazelenmeyi bekler:
- Risk değerlendirmesi (m.10): yeni bölüm, yeni makine, iş kazası ya da mevzuat değişikliği gibi durumlarda güncellenir; aksi hâlde çok tehlikeli işyerlerinde iki, tehlikeli işyerlerinde dört, az tehlikeli işyerlerinde altı yılda bir yenilenir.
- Acil durum planı ve tahliye (m.11-12): yangın, deprem, kimyasal sızıntı senaryoları; destek elemanları görevlendirilir, tatbikat yapılır.
- Eğitim (m.17): her çalışana işe başlamadan önce ve düzenli aralıklarla; asgari süreler tehlike sınıfına göre çok tehlikelide yılda 16, tehlikelide iki yılda 12, az tehlikelide üç yılda 8 saat.
- Sağlık gözetimi (m.15): işe giriş ve periyodik muayeneler, tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde işe başlamadan önce sağlık raporu.
- İş kazası ve meslek hastalığı bildirimi (m.14): kaza tarihinden itibaren üç iş günü içinde SGK'ya; ölümlü ve uzuv kayıplı kazalar Kanun'da ayrıca sayılan sürelerle kolluğa.
İş Kanunu tarafı: engelli istihdamı ve İŞKUR
4857 sayılı İş Kanunu m.30, elli veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerlerinde yüzde üç engelli çalıştırılmasını zorunlu kılar; kamu işyerlerinde oran yüzde dört engelli ve yüzde iki eski hükümlü ya da terör mağdurudur. Aynı il sınırları içindeki işyerleri toplam işçi sayısı üzerinden birlikte değerlendirilir; yer altı ve su altı işlerinde çalışanlar hesaba katılmaz. Oranın hesabında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz, yarım ve fazlası tama iblağ olunur.
Engelli işçi İŞKUR aracılığıyla istihdam edilir; talep İŞKUR'a bildirilir. Yükümlülüğü eksik yerine getiren işverene çalıştırmadığı her engelli ve her ay için idari para cezası uygulanır; tutar her yıl yeniden değerleme oranında artar, güncel tutarı İŞKUR duyurusundan kontrol edin. Engelli çalışanların sigorta primi işveren hissesinin Hazine tarafından karşılanması ise bu yükümlülüğü teşvike dönüştüren taraftır.
50'yi geçince ilk 90 gün: kontrol listesi
- SGK aylık bildirgesindeki çalışan sayısını ve tehlike sınıfını teyit edin; kısmi süreli ve stajyerleri sayıya dahil edin.
- İSG kurulunu kurun: üyeleri yazılı belirleyin, ilk toplantıyı yapın, takvimi karara bağlayın (m.22).
- Çalışan temsilcisi sayısını ikiye çıkarın, seçim tutanağını dosyalayın, baş temsilciyi belirleyin (m.20).
- Uzman ve hekim sürelerini yeni çalışan sayısına göre yeniden hesaplayın; OSGB sözleşmesini ve İSG-KATİP kayıtlarını güncelleyin (m.6, m.8).
- Risk değerlendirmesini yeni bölüm ve kişi sayısıyla güncelleyin; acil durum ekiplerini yeniden görevlendirin (m.10-11).
- Engelli istihdam oranını hesaplayın, açık kontenjanı İŞKUR'a bildirin (4857 m.30).
- Yeni çalışanların işe giriş eğitimi ve sağlık muayenesi kayıtlarını tamamlayın (m.15, m.17).
- Kurul kararları, eğitim ve muayene kayıtları için tek bir İSG dosyası açın; denetimde ilk istenen bunlardır.
mevfit'te İSG yükümlülükleri nasıl takip edilir
mevfit'te şirket profilinize çalışan sayısını ve faaliyet kolunuzu girdiğinizde 6331 sayılı Kanun ve dayalı yönetmelik-tebliğlerden size uygulanan yükümlülükler otomatik olarak listelenir; 50 eşiğini geçtiğinizde kurul ve temsilci gibi yeni yükümlülükler kendiliğinden eklenir, her birine sahip ve termin atanır. Resmî Gazete'de bir madde değiştiğinde değişiklik ilgili yükümlülüğe işlenir ve e-posta ile bildirilir. 6331 sayılı Kanun sayfasında tüm değişiklik geçmişini, kapsam sayfasında izlenen İSG mevzuatının tamamını görebilirsiniz.